Leo Africanus: op zoek naar identiteit

9 november 2017

Het Amsterdams Andalusisch Orkest heeft een oorspronkelijk in het Italiaans verschenen boek uit 1550 als uitgangspunt genomen voor een actuele ‘muzikale vertelling’ over een zoektocht naar identiteit. Leo Africanus was een mythische figuur, misschien ook wel een opportunist, een moslim die zich bekeerde tot het katholicisme, de wereld bereisde en zijn weg vond in verschillende culturen. De voorstelling roept inderdaad de nodige vragen op.

Een mythische en historische figuur. En misschien ook wel een enorme opportunist en/of een survivor. Dat is Hassan El Wazzan, ook bekend onder een aantal andere namen. Leo Africanus is daarvan de wijdst verbreide. Zijn geboorte- en overlijdensdatum staan niet vast. Wat we verder aan biografische gegevens over hem weten, is vooral ontleend aan zijn oorspronkelijk in het Italiaans verschenen werk Descrittione dell’Africa uit 1550. In dat boek beschreef El Wazzan met name het noordwesten van Afrika en omgeving, voor de meeste Europeanen destijds terra incognita. Het zorgde dan ook voor een sensatie en er verschenen vertalingen in onder meer het Frans, het Engels en het Nederlands.

Geboren als moslim eind vijftiende eeuw in Granada, in het Moorse deel van Spanje, leefde El Wazzan in tijden van hevige turbulentie: de grote Europese rijken kregen te maken met de expansiedrift van hun Ottomaanse tegenhanger, de paus zag zijn macht bedreigd door Maarten Luther en de reformatie, Columbus ontdekte Amerika en de Spanjaarden verdreven de Moren uit het Iberisch schiereiland.

Dat laatste maakte dat El Wazzan met zijn familie in Fez in het huidige Marokko belandde. Na aan de plaatselijke universiteit gestudeerd te hebben, maakte hij, al dan niet in opdracht van de sultan van Fez, verschillende reizen. Reizen die hem onder meer zouden hebben gebracht in de met veel mythen en legenden omgeven stad Timboektoe in wat nu Mali is. Ook deed hij volgens de overlevering steden als Caïro en Constantinopel aan. 

Op de terugweg van laatstgenoemde bestemming viel El Wazzan in handen van kapers. Die gaven hem als slaaf ten geschenke aan paus Leo X. In Rome groeide hij vervolgens uit tot een vertrouweling van de paus. Het leidde ertoe dat Hassan El Wazzan tot christen werd gedoopt en de naam Johannes Leo de Medici kreeg. Zelf hield hij hardnekkig vast aan de Arabische vertaling van die naam, Yuhanna Al Assad. Na omzwervingen in Italië en nog wat andere klussen voltooide hij in 1526 in Rome onder een nieuwe paus het manuscript, keerde vervolgens terug naar Noord-Afrika en leefde daar tot zijn dood. Het boek, waarvoor de uitgever hem van de naam Leo Africanus voorzag, was toen, zo wil de geschiedenis, al verschenen.   

Al deze tot de verbeelding sprekende gegevens inspireerden de gelauwerde Frans-Libanese schrijver Amin Maalouf in de jaren tachtig tot een historische roman en zijn nu ook het uitgangspunt voor een ‘muzikale vertelling’ door het Amsterdams Andalusisch Orkest.

Daarmee heeft dit gezelschap, dat theater De Meervaart in Amsterdam als thuisbasis heeft, zijn oeuvre uitgebreid: richtte het AAO zich aanvankelijk op het ten gehore brengen van Arabo-Andalusiche muziek voor een breed publiek, later kwamen daar andere projecten bij zoals educatieve programma’s en, in 2016, een festival rond de ud, de Arabische luit.

En nu dus deze muziektheatervoorstelling over ‘wereldreiziger’ Hassan El Wazzan. Die biedt het AAO ook aan als schoolvoorstelling inclusief educatief programma. In de vertelling zit geen duidelijke lijn in de zin van een chronologisch verantwoorde weergave van scènes uit het leven van Leo Africanus.   Eerder lijkt dat leven voor tekstschrijver (en co-regisseur) Mohamed Aadroun aanleiding voor een breed uitgemeten zoektocht naar identiteit. Symbolisch daarvoor is dat de cast, bestaande uit opkomende acteurs Abdelkarim El Baz, Adam Kissequel en Dwight Breinburg, gedrieën en soms tegelijkertijd Hassan El Wazzan, Yuhanna Al-Assad danwel Johannes Leo de Medici spelen. Breinburg dubbelt bovendien als paus Leo X. Met hem heeft de hoofdfiguur, tegen het licht van de politieke en godsdienstige ontwikkelingen, nogal wat te stellen. Om het thema van een zoektocht naar identiteit naar de moderne tijd te transporteren, schroomt Aadroun verder niet om de zwarte activist Malcolm X erbij te halen. Want ook hij veranderde zijn achternaam als gevolg van een bekering.  

Hoewel gepresenteerd als muziektheater ligt in de voorstelling de nadruk op tekst, de muziek door een drietal muzikanten op uit het door El Wazzan bereisde gebied afkomstige instrumenten als djembe, darbouka, ney en qanûn heeft vooral een omlijstende functie. Ook zijn er gezongen nummers en wel in het Arabisch: voor wie die taal niet machtig is, qua tekst dus lastig te volgen. Zo is Leo Africanus vooral een voorstelling die vragen oproept. Vragen dus als ‘wie ben ik’ en ‘waar hoor ik bij’. In een tijd waarin menig topvoetballer moet kiezen voor welk land hij uitkomt zijn dat geen onbelangrijke vragen.  

Gezien: 4.11.2017 - International Storytelling Festival – OBA Theater, Amsterdam. Leo Africanus – Een muzikale vertelling is te zien tot en met 10.3.2018. Voor speellijst: www.amsterdamsandalusischorkest.nl