Uniek optreden Saz’iso

18 mei 2018

De Amerikaanse producer Joe Boyd zoekt en vindt al meer dan vijftig jaar bijzondere muzikale ontdekkingen. In het Swinging London van de jaren zestig was hij een van de oprichters van de psychedelische UFO-club, met als huisband Pink Floyd, wier eerste single Arnold Lane hij produceerde. De meest recente parel ontdekte hij in Zuid-Albanië.

Bijgestaan door een enthousiast research- en opnameteam nam hij daar –naar analogie van het Cubaanse Buena Vista Social Club – traditionele nummers op met Albanese muzikanten. Saz' iso leverde vorig jaar At Least Wave Your Handkerchief At Me af, een prachtig, diep gelaagd album, gedrenkt in jammerende en soms smachtende melancholie en door kenners bejubeld als het wereldalbum van 2017.

Joe Boyd: “Ik had al wel vaker naar Albanese muziek geluisterd. Maar op uitnodiging van mijn goede vriendin, de ethomusicologe Lucy Duran ben ik naar een feestje gegaan met muzikanten uit Zuid-Albanië. Daar ontmoette ik Edit Pula en Andrea Goertler, die al een passie hadden voor Albanese muziek. Met z'n drieën hebben we uiteindelijk samengewerkt aan Saz'iso.
Ik ben geen musicoloog, ik kan alleen maar zeggen dat ik de muziek altijd  zeer intrigerend heb gevonden.

Lucy heeft de afgelopen decennia een sleutelrol gespeeld als producer, coproducent of anderszins bij vele baanbrekende opnamen uit West-Afrika. Edit Pula had haar benaderd met de suggestie om een Albanese serie opnamen uit te zetten. Lucy zag daar wel brood in.
Ik voelde me in eerste instantie aangetrokken tot de unieke, klaaglijke en gelaagde sound. Andrea wist een goede plek voor de opnamen in het gebouw van het voormalige filminstituut in hoofdstad Tirana Daar hebben opnametechnicus Jerry Boys en ik een studio hebben opgezet. Jerry staat bekend om zijn ongeëvenaarde live-opnames van traditionele (akoestische) ensembles.

Jerry Boys: “Saz’iso zijn de allerbeste muzikanten in het genre, en ze putten net als de Buena Vista Social Club, die ik ook heb opgenomen, uit hun meest bekende songs, die buiten de lokale scene niet veel te horen zijn geweest. In tegenstelling tot de Social Club zijn ze van ongeveer dezelfde leeftijd. Natuurlijk we alles live opgenomen in de studio. Kostas Kontas bracht er speciale microfoons voor over de bergen uit Griekenland.”

Joe boyd: '“Albanese saze is emotionele muziek die een belangrijke rol speelt bij speciale gelegenheden zoals bruiloften en begrafenissen. De zang is hartverscheurend, maar kan over van alles gaan. Over de vreugde van de liefde tot klaagliederen voor de doden, en van heimwee tot zorgen over migratie. Vooral door Jerry’s kennis en kunde klinkt het album als een zeer emotionele vocale en instrumentale soundscape.”

Saze begon met groepjes die a capella zongen. Zo ontstond in de bergdorpen van het moeilijk toegankelijke zuiden van Albanië een eeuwenoude  traditie van isopolyfonie. Aan het einde van de 19e eeuw kwam die dorpsmuziek naar de steden en in contact met nieuwe instrumenten. Saze is eigenlijk de vertaling in vorm en traditie van de a capella isopolyfonie naar instrumentale muziek, waarbij het draait om de meanderende jammerklanken van klarinet, viool, luit en daftrommel.

De aanvoerster (de 'taker') zingt de melodie, de 'cutter' improviseert er een tweede deel bij. In instrumentale saze fungeert de klarinet vaak als de ‘taker’ en de viool als ‘cutter’, hoewel de rollen kunnen omdraaien. In alle soorten saze-muziek is er een 'iso' of drone, een extra toon boven de melodie uit, die meestal wordt ingebracht door snikkende stukjes met stem of luit

Boyd: “De Albanese etnomusicoloog Vasil Tole deed de suggestie dat het belangrijk zou zijn om een mannelijke 'cutter' te hebben voor een deel van het repertoire dat we wilden opnemen. Zangeres Adriana herinnerde zich dat de orthodoxe priester Robert Tralo dertig jaar geleden met hen op festivals had gezongen. We wisten dat de stemmen van Donika en Adrianna geweldig waren, maar voor het brede scala aan liederen en dansen dat we wilden vastlggen hadden we Robert nodig.

Violist Aurel Qyrio is de muzikant die het langst meedraait in de saze-scene. Hij komt oorspronkelijk uit Korce en speelde al veel van de anderen die ook hoofdzakelijk uit Korce komen. Aurel beweert dat de muziek oeroud is.
We ontmoetten hem bij toeval in de provinciehoofdstad Gjirokaster, acht maanden voor de geplande opnames in Tirana. De uitdaging was om de emotionele aard van de muziek zo intens mogelijk over te brengen in de opnamen.”

Boys: “Joe wilde dat de opnames echt live waren, zonder overdubs en 'clicks' of iets wat daar op lijkt. Wat je hoort op het album is in feite het geluid dat ze samen teweegbrachten. Ik spendeerde veel tijd samen met de band tijdens hun repetities, zodat ik hun samenspel kon doorgronden. Tijdens de opnamen waren de muzikanten opgesteld in een halve cirkel, zo dicht mogelijk bij de vocalisten. De meeste galm komt van de natuurlijke akoestiek van de filmzaal, waar we later nog een beetje reverb aan hebben toegevoegd tijdens de mix. We namen meer dan dertig nummers op. Ze bleven maar komen en komen.”

Joe Boyd: “Saze-muzikanten worden niet langer financieel ondersteund door de overheid, zoals in de jaren tachtig onder dictator Hoxta. Op gegeven moment moesten alle muzikanten en vocalisten andere banen zoeken. Ze maakten kleding of gaven muziekles. Donika en Adrianna verlieten Albanië na de economische ineenstorting van de late jaren negentig. Ze wonen tegenwoordig in Athene, waar ze vaak optreden voor de Albanese diaspora.
De zangers en zangeressen uit Permet en de muzikanten uit Korce vormen de laatste generatie die de tradities geleerd hebben onder het oude systeem en door de meesters zijn onderwezen.
 Maar weinig mensen kennen deze muziek. Het geeft me een kick om deze onbekende schat bij een breder publiek te introduceren.”

Sazi'so is zondag 20 mei voor het eerst live te zien in Nederland op de Music Meeting in Nijmegen. Zie de site voor meer informatie en tickets. Het driedaagse festival in het Nijmeegse park Brakkenstein biedt nog veel meer geweldigeoptredens.